Rysy na porcelanie, czyli "Lalka" ponownie

Obejrzałem kinową "Lalkę", spędzając pożytecznie prawie trzy godziny, by przekonać się jak doinwestowane, ale słabe mamy obecnie kino. Szedłem na film z dużymi nadziejami po rozczarowaniu tym "czymś" na Netflixie, co również nosi tytuł powieści Prusa. Tym bardziej, że sporo recenzji było pochlebnych, że "z rozmachem", że "czegoś takiego jeszcze w polskim kinie nie było", że "plejada aktorów", a przede wszystkim, że "wierne powieści".
 
Zacznę od końca. Owszem, wierne powieści, ale w nielicznych fragmentach, gdy autorzy dialogów zdecydowali się oddać głos Bolesławowi Prusowi wprost, lub w dużej mierze. (Jak na przykład w pierwszej rozmowie prezesowej Zasławskiej z Wokulskim). I to są fragmenty zachwycające. Reszta jest nierówna, zgrzytliwa i niespójna.

A przecież naprawdę siadałem w fotelu kinowym z dużym kredytem dobrej woli dla twórców. Nie zżymałem się na pierwszą scenę nad rzeką, skopiowaną ze "Zjawy" Alejandro Gonzáleza Iñárritu, filmu sprzed ponad 10 lat. Ale potem niestety zaczął się męczący rollercoaster. Jak pisałem, fragmenty udane przeplatają się ze złymi, których można było uniknąć, ale nie wiedzieć czemu, nie uniknięto. Chodzi o wierność nie tylko powieści, ale także realiom epoki.

Stanisław Wokulski na pewno nie przywiózł majątku w sztabach złota. Z Bałkanów przyjechał z banknotami i papierami wartościowymi, dzięki czemu jego majątek z 250 tysięcy rubli szybko można był zamienić na 300 tysięcy rubli. Przecież sam Stanisław tłumaczy Izabeli kilka scen dalej, że zysk polega na ciągłym obrocie gotówki. Tymczasem złoto ma przede wszystkim wartość skarbową, tauzeryzacyjną, jak mówią ekonomiści. Ponadto w XIX wieku złoto było więcej warte na Bałkanach niż w Imperium Rosyjskim, bo Rosja posiadała wtedy jedną z największych rezerw tego kruszcu. Zatem Wokulski przywożąc złoto do Warszawy tracił, co czyniło go raczej kupcem słabym, niż wybitnym.

Albo to: w każdej scenie z jego udziałem Książę nosi na szyi carski Order Świętego Jerzego. Nie mógł go mieć choćby z dwóch powodów. To order przyznawany żołnierzom, najczęściej za męstwo na polu bitwy. Owszem, nagradzano nim również "za zasługi", ale jednak żołnierzy. Ponadto nawet przy śmiałym założeniu, że książę był oficerem carskim i zasłużył się w walce, musimy pamiętać, że był ostentacyjnym patriotą i nie paradowałby z orderem zaborcy po salonach Warszawy! Nie chcę dokonywać egzegezy każdej minuty filmu, ale takich wpadek jest więcej, z czasem przestałem na nie zwracać uwagę, lecz w oglądaniu mi to nie pomogło.

Kolejna rzecz, która razi niezgodnością z realiami epoki i powieści, to maniery arystokracji w kontaktach z Wokulskim. Ci ludzie byli zbyt dobrze wychowani, by wprost mówić kupcowi, że jest niemile widziany w ich kręgach, a Krzeszowskiemu Borysa Szyca bliżej do Alberta z "Symetrii", niż podupadłego, ale jednak barona.

A maniery Pani Meliton? Spróbujmy sobie wyobrazić pierwsze spotkanie Wokulskiego ze swatką (dawną nauczycielką), czego Prus nie opisał. Czy mogło wyglądać tak, jak w filmie Macieja Kawalskiego? Realia epoki krzyczą "nie"!

I wcale nie chodzi o to, że w XIX wiecznej kamienicy bogatego kupca na dole stał odźwierny, a w samym mieszkaniu spokoju pana strzegł służący, więc wejście niezapowiedzianego gościa byłoby trudne. Wtargnięcie samotnej kobiety o statucie swatki do prywatnych pokojów niezamężnego mężczyzny byłoby niedopuszczalnym naruszeniem obyczajów. To są rzeczy, które dzisiejszemu widzowi może umkną, ale to te obyczajowe smaczki budują atmosferę obyczajowej przecież powieści Prusa. To obyczaje "dławią" Wokulskiego, dlatego wydają mi się ważne. Bez nich "Lalka" Macieja Kawalskiego jest nieautentyczna.  
 
Film chwalony jest za zdjęcia i rozmach scenograficzny. Rzeczywiście, kilka fragmentów Warszawy, jak dom Łęckich przy Alejach Ujazdowskich (dziś Pałacyk Sobańskich), czy Krakowskie Przedmieście przed kościołem Świętego Krzyża, wyglądają pięknie i autentycznie. Niestety, twórcy pokazują je zbyt często i zbyt nachalnie, wywołując efekt znużenia. Sklep Wokulskiego to nie kamienica "Na Wspólnej". Łazienki piękne, Pałac na Wodzie cudowny, ale kto porozwieszał te lampiony i czym w nich pali, oświetlając drogę Ochockiemu i Wokulskiemu w czasie spaceru?

Czytałem powieść kilka razy i oglądałem dwie adaptacje, z których Ryszarda Bera z 1977 roku uważam za niedoścignioną. Mając to na uwadze mogę się nad "Lalką" Kawalskiego znęcać właściwie bez końca, co nie ukrywam, sprawia mi grzeszną przyjemność. Ale nie o to chodzi. Chcę wskazać dlaczego tyle wysiłku i pieniędzy moim zdaniem poszło w dużej mierze na marne.

Obsada i gra aktorska. We wszystkich trzech "Lalkach" grała i gra plejada aktorów, co daje pole do porównań. Jako wielbiciel talentu Małgorzaty Braunek przedkładam jej Izabelę ponad "Bellę" Beaty Tyszkiewicz. Być może jest to zasługa zbliżeń twarzy autorstwa Jacka Korcellego, ale bez wątpienia to co gra Braunek oczami, to majstersztyk. Podobnie Kamas, Pawlik i tak dalej. A oczy Englerta-Mraczewskiego? Spójrzcie na to, TVP właśnie powtarza serial po rekonstrukcji.

No właśnie oczy... Ktoś wie dlaczego Marcin Dorociński tak nimi przewraca i to na widok Izabeli? Tak mdłej damy polskie kino dawno nie widziało. (Aż czekam na kolejne "Listy do M.", by zachwycić się ciekawą postacią kobiecą). Nie dało się tej roli napisać lepiej? "Ostatnie podrygi śniętej ostrygi" - usłyszałem nawet z sąsiedniego fotela.

Co zobaczył Staś w Kamili Urzędowskiej, czego nie zobaczył w Kazimierze Wąsowskiej? Od Marii Dębskiej nie można wprost oczu oderwać, tak jak ona nie może ich oderwać od Wokulskiego. Świetna rola, "niewychodząca z roli", czego nie można powiedzieć o Borysie Szycu, o czym już pisałem.

Andrzej Seweryn na swoim normalnym poziomie, podobnie jak Jan Englert. I tu się łezka w oku zakręciła, bo przecież dzisiejszy Książę to uwodzicielski bawidamek Mraczewski z adaptacji Ryszarda Bera.

Boję się napisać o Marku Kondracie, byście mnie nie zakrzyczeli. Na powrót aktora na ekran czekaliśmy jak na ponowne zejście Beatlesów po 1969 roku i robiliśmy sobie wielkie nadzieje. Ujrzenie Kondrata na ekranie było sporym przeżyciem, ale moim zdaniem ten film nie zasługuje na "come back" legendy. Rozumiem natomiast dlaczego aktor się zdecydował - któż by nie chciał zagrać Rzeckiego? Tylko dzięki ogromnemu talentowi Marek Kondrat uratował tę rolę na tyle, że może być zapamiętany.

Tak jak Bronisław Pawlik był prawdziwym "starym subiektem", spajającym narrację i wprowadzającym widza w drugie plany i konteksty, tak współczesny Rzecki jest artefaktem, którego ogromna miłość do Wokulskiego jest niezrozumiała. Podobnie zresztą jak miłość Wokulskiego do Izabeli. Może gdyby twórcy jednak skorzystali z wydrukowanych kursywą pamiętników "Ignasia", tak jak to uczynił Ryszard Ber, łatwiej byłoby te fascynacje pojąć?

Może przeoczyłem, ale w "Lalce" Macieja Kawalskiego zabrakło mi również jednego zdania, które pozwoliłoby widzowi spojrzeć na Izabelę oczami Wokulskiego. "Moje dzieci byłyby inne; po niej wzięłyby piękność, po mnie siłę..."

Starski Damięckiego jest... fajny, a Geist Chyry zabawny jak... dr Emmett Lathrop Brown z "Powrotu do przyszłości".  

Na koniec zostawiłem sobie rolę, która mnie urzekła. To Maja Komorowska w roli prezesowej Zasławskiej. Mądra, doświadczona, dystyngowana, idealna. Chwilami łapałem się na tym, że jednak nie oglądam Zofii Jaroszewskiej w tej samej roli sprzed prawie 50 lat.  

Tym, co mnie zaskoczyło i skołowało jest tempo filmu. Muzycy nazywają to rubatem - wydłużanie jednych fragmentów, przyśpieszanie innych. "Lalka" dzieje się w rok, a tu mam wrażenie, że minęło lat pięć, ale to nie tylko o czas odmalowany plenerami chodzi. Niezrozumiałe są dla mnie także przyspieszenia i spowolnienia uczuć Izabeli do Wokulskiego.

To wszystko i więcej czyni dla mnie ten film produkcją... nie tak udaną, jak oczekiwałem. Szczególnie po zapowiedziach, pierwszych recenzjach i serialu Netflixa. Gdybym miał go opisać jednym zdaniem sparafrazowałbym znane powiedzenie. Jest piękny, wtedy gdy jest wierny. Ale w większości wierny nie jest, co czyni z niego męczący wzrok, kolorowy patchwork.