Zamek Otwarty: Kulturalne Domówki

„Zamek Otwarty: Kulturalne Domówki” to inicjatywa skierowana do seniorów i seniorek zależnych – osób starszych z ograniczoną samodzielnością psychofizyczną, które z powodu wieku, choroby czy barier architektonicznych nie mogą uczestniczyć w życiu kulturalnym miasta. Celem projektu jest przełamywanie tych barier, tworzenie przestrzeni spotkania i wspólnoty, a także budowanie poczucia, że kultura jest dla wszystkich – niezależnie od wieku i sprawności.

– Widzimy w naszych uczestnikach i uczestniczkach nie tylko odbiorców i odbiorczynie, ale współtwórców i współtwórczynie kultury – mówi Ewa Jańczak, koordynatorka projektu z Centrum Kultury ZAMEK. – Każde spotkanie jest inne. W jednym mieszkaniu rozbrzmiewa muzyka sprzed lat, w innym uczestnicy i uczestniczki malują, czytają wspomnienia albo opowiadają o swojej młodości. W tych historiach jest ogrom emocji, ale też siła i potrzeba bycia częścią czegoś większego.

Projekt realizowany jest od stycznia do grudnia 2025 roku i obejmuje aż 68 różnorodnych wydarzeń: koncerty, warsztaty artystyczne i kompetencyjne, spotkania z artystami i artystkami, przedstawienia i działania terapeutyczne. Wszystko odbywa się w kameralnej formule, dostosowanej do indywidualnych potrzeb uczestników i uczestniczek. Każde wydarzenie projektowane jest z myślą o osobach z ograniczeniami zdrowotnymi, także tych w przebiegu chorób neurologicznych, po udarach czy z zaburzeniami pamięci.

Działania mają nie tylko wymiar kulturalny, ale też społeczny i emocjonalny. Muzyka, teatr i rozmowa stają się narzędziami komunikacji, wspierają pamięć, budują relacje i przeciwdziałają samotności. Dla wielu uczestników i uczestniczek to pierwszy od dawna moment, kiedy ktoś ich słucha, kiedy mogą opowiedzieć o sobie i poczuć, że ich doświadczenie ma znaczenie.

Zespół projektu tworzy każde spotkanie w duchu uważności i dialogu. Współpracują z artystami i artystkami, terapeutami i terapeutkami oraz ekspertami i ekspertkami, którzy pomagają dopasować formy działań do osób z różnymi potrzebami. Tematyka warsztatów i spotkań często odwołuje się do wspomnień z dzieciństwa, lokalnych tradycji i historii Poznania. W ten sposób kultura staje się także narzędziem terapii – budzi pamięć długotrwałą, aktywizuje zmysły, wzmacnia poczucie tożsamości i przynależności.

„Kulturalne Domówki” to także inicjatywa integrująca różne środowiska. Oprócz seniorów i seniorek uczestniczą w nich opiekunowie i opiekunki, sąsiedzi i sąsiadki, wolontariusze i wolontariuszki, a czasem również młodzi artyści i artystki. Działania często odbywają się w małych grupach, co sprzyja tworzeniu relacji i daje poczucie bezpieczeństwa. – Kiedy zaczynaliśmy, myśleliśmy o projekcie kulturalnym, ale dziś wiemy, że to coś więcej – mówi Jańczak. – To sposób na budowanie więzi, na odzyskanie wspólnoty, którą wielu starszych ludzi utraciło.

Projekt powstał na podstawie wieloletnich badań społecznych prowadzonych przez zespół Centrum Kultury ZAMEK w Poznaniu. Analizy te ujawniły, jak duża część poznańskich seniorów i seniorek doświadcza wykluczenia kulturowego i społecznego. Właśnie dlatego każde działanie jest tu przemyślane i oparte na rzeczywistych potrzebach odbiorców i odbiorczyń. Projekt realizowany jest we współpracy z Domami Pomocy Społecznej przy ulicach Ugory, Konarskiego i Zamenhofa, Fundacją PETRA Senior oraz Stowarzyszeniem „mali bracia Ubogich”. Partnerzy pomagają w rekrutacji uczestników i uczestniczek, zapewnieniu wsparcia podczas wydarzeń, także tych o charakterze wytchnieniowym, które przynoszą ulgę opiekunom i opiekunkom osób starszych.

Zespół planuje również rozwijanie działań sąsiedzkich – tworzenie małych grup seniorów i seniorek mieszkających samotnie w jednej kamienicy, którzy będą mogli wspólnie uczestniczyć w warsztatach i spotkaniach. W ten sposób kultura staje się pretekstem do nawiązywania kontaktów i przeciwdziałania izolacji.

„Zamek Otwarty: Kulturalne Domówki” to kontynuacja działań rozpoczętych w 2018 roku w ramach programu „Zamek Otwarty”. Przez siedem lat zrealizowano już ponad 60 wydarzeń, które udowodniły, że kultura może docierać wszędzie – nawet tam, gdzie wcześniej nie miała dostępu. To przykład nowoczesnego, wrażliwego podejścia do kultury, która nie wyklucza, lecz otwiera i łączy.

W ramach projektu zaprosiliśmy seniorów i seniorki do kameralnych spotkań ze sztuką, czyli koncertów muzyki Fryderyka Chopina, organizowanych w ich domach i ośrodkach opieki. Warunkiem udziału było posiadanie instrumentu w stanie umożliwiającym grę – nastrojonego pianina, które stanie się centrum spotkania. Chcemy, by muzyka Chopina mogła wybrzmieć w domowych przestrzeniach, w miejscach pełnych wspomnień i codziennego życia.

Do tej pory w ramach projektu zrealizowano serię kameralnych spotkań muzycznych, podczas których główną rolę odgrywały różne instrumenty: harfa, flet poprzeczny, bębny i instrumenty perkusyjne, skrzypce oraz akordeon. Każde z tych spotkań pokazało, że muzyka potrafi budować bliskość, przywracać radość i otwierać ludzi na wspólne doświadczenie. Teraz czas, by do domów uczestników i uczestniczek zawitały dźwięki fortepianu i niepowtarzalna poezja muzyki Fryderyka Chopina.

Projekt „Zamek Otwarty: Kulturalne Domówki” realizowany jest przez Centrum Kultury ZAMEK w Poznaniu od stycznia do grudnia 2025 roku i dofinansowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury. Partnerami projektu są Dom Pomocy Społecznej Ugory, Dom Pomocy Społecznej Konarskiego, Dom Pomocy Społecznej – oddział Zamenhofa, Fundacja PETRA Senior oraz Stowarzyszenie „mali bracia Ubogich”.